1. Położenie, powierzchnia, ludność.

Powierzchnia ogólna	Użytki    rolne	Użytki leśne	Grunty zabudowane i zurbanizowane	Wody	Tereny inne
[ha]
25 401	19 984	3 500	1 221	557	739

Główną funkcją gospodarcza gminy jest rolnictwo.

 
2. Rys historyczny.

2.1. Prehistoria.

    Jezioro Kownatki kryje w sobie ślady osadnictwa z młodszej epoki kamienia (4000 - 1700 lat p.n.e.). Odkryto w nim na południowo-zachodnim krańcu osadę ludności kultury ceramiki grzebykowej.

Architektura tej ówczesnej osady charakteryzowała się zabudowaniami umiejscowionymi na palach bezpośrednio nad lustrem wody jeziora. Ludzie tutaj żyjący w zamierzchłej przeszłości trudnili się łowiectwem, wypalaniem ceramiki w ogniu, jak również posługiwali się narzędziami wykonanymi z kości, rogu, kamienia.
Na podstawie innego wykopaliska w okolicy Wierzbowa, którym jest grób zawierający szczątki szkieletowe trzech pochówków, można zindentyfikować wpływ na te okolice kultury amfor kulistych z młodszej epoki kamienia. W komorze grobowej obudowanej kamieniem przy szkieletach znaleziono sprzęt codziennego użytku w postaci: naczyń ceramicznych, szydła kościanego, siekierki, kolii paciorków bursztynowych, a nawet czaszkę świni. Osadnictwo na tym terenie z czasów tej epoki charakteryzowało się hodowlą zwierząt udomowionych, obróbką krzemienia, troską o zwierzęta leśne. Do dzisiejszych czasów przetrwało z tego okresu: znaleziona w Sławce Małej - trapezowata siekierka z rytem ryby, w Kownatkach - kości zwierząt hodowlanych, ziarna upraw zbożowych. Z początków epoki brązu posiadamy dokumenty w postaci cmentarzysk całopalnych przedstawiające charakter rytuału pogrzebowego z zamierzchłych czasów w Sławce Wielkiej oraz w Niedanowie z elementami kultury łużyckiej. Z epoki żelaza dowodami istnienia osadnictwa kultury kurhanów zachodniobałtyjskich są odkryte kurhany w Niedanowie, Sarnowie, Sławce Wielkiej. Na podstawie wykopalisk z wymienionego okresu można domniemać o silnych więziach rodowych rozpościerających swe wpływy na poszczególnych terytoriach.Są ślady słowiańskiego osadnictwa kultury wenedzkiej w postaci obiektów sepulkralnych zlokalizowanych w Gołębiewie i Niedanowie. W grobach składane były również przedmioty ceramiczne, żelazne: broń i narzędzia, ozdoby z brązu. Pierwsze kilka wieków naszej ery charakteryzowały się wpływem kultury z obszarów prowincji rzymskich, ponieważ poza przedmiotami kultury słowiańskiej i zachodniobałtyjskiej odkryto przedmioty szklane, monety rzymskie i naczynia z brązu. Również z tego okresu pochodzą informacje o cmentarzyskach: Bartki, Gołębiewo, Niedanowo, Pielgrzymowo, Sławka Wielka, Zaborowo. Groby z I i II w. ne charakteryzowały się kręgami kamiennymi, wieńcami kręgów kamiennych, niekiedy wypełnionych wewnątrz brukiem kamiennym. W III i IV w. pojawiły się kurhanowe formy pochówków. Na cmentarzyskach w Kozłówku i Niedanowie spotykamy kurhany z bogatym wyposażeniem co niewątpliwie wskazywało, że są to grobowce naczelników plemiennych, którzy posiadali władzę i byli bardzo bogaci.Znaleziska z Działdowa (odległe od Kozłowa o ok. 10 km) i okolic wskazują, że w X w. na tych terenach zamieszkiwało plemię Mazowszan. Miejsca osadnictwa zamierzchłych epok stopniowo przekształcały się w osady średniowieczne: Kozłowo, Kozłówko, Niedanowo, Pielgrzymowo, Sławka Mała, Sławka Wielka.
   Latem 2007 roku, w okolicach Kozłowa gościli archeolodzy i studenci z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Kilkunastoosobowa ekspedycja kierowana przez prof. Wojciecha Nowakowskiego i mgr Andrzeja Maciałowicza prowadziła w lipcu br. badania wykopaliskowe w miejscowości Gołębiewo. W drugiej połowie XIX w. archeolodzy niemieccy odkryli tu kilka grobów sprzed dwóch tysięcy lat. W 2006 roku obaj archeolodzy z Instytutu Archeologii UW postanowili wznowić, po ponad stuletniej przerwie, badania na tym interesującym stanowisku. Przeprowadzone wtedy dwutygodniowe prace wykopaliskowe przyniosły efekt w postaci odkrycia kilku kolejnych grobów. Członkowie ubiegłorocznej ekspedycji korzystali z życzliwej, bezinteresownej gościny u p. Zbigniewa Śleszyckiego w nieodległym Miłkówcu. W 2007 roku badania, zaplanowane byly na cztery tygodnie lipca, finansowane ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Instytutu Archeologii UW.

     

   Znaleziska z Gołębiewa świadczą o istnieniu tu cmentarzyska ludności tzw. kultury przeworskiej, identyfikowanej z germańskimi plemionami Lugiów / Wandalów, znanych z antycznych przekazów. Odkryta nekropola użytkowana była od II w. p.n.e. do II w. n.e. Kultura przeworska stanowiła w tamtym czasie cywilizację o bardzo wysokim poziomie rozwoju, charakteryzującą się m.in. masową produkcją żelaza. Jej ludność paliła swoich zmarłych na stosie. Szczątki kremacji składano do jamy grobowej w specjalnie wykonanych glinianych naczyniach - urnach / popielnicach lub po prostu zsypywano je do wykopanej w ziemi jamy. Ponadto do grobów wkładano niekiedy również inne naczynia, w których, być  może, znajdowała się strawa dla zmarłego na drogę w zaświaty. Nierzadko w grobach odkrywane są też fragmenty potłuczonych naczyń glinianych, które prawdopodobnie są pozostałością po swego rodzaju stypie organizowanej podczas pogrzebu. Na stosie, wraz z ciałem zmarłego, palono też przedmioty, które służyły mu za życia. Ich obecność w grobie zazwyczaj pomaga w ustaleniu płci i wieku zmarłej osoby, ponieważ antropologiczne badania drobnych fragmentów przepalonych kości często nie dają jednoznacznych wyników. Ponadto na podstawie darów grobowych możemy wnioskować o funkcji, jaką pełniła pochowana osoba w swojej społeczności. Najczęściej są to zabytki wykonane z metali - żelaza i brązu. Ludność kultury przeworskiej posługiwała się także przedmiotami wykonanymi z surowców organicznych, np. drewna, poroża, kości, które niestety nie miały szansy dotrwać do naszych czasów, m.in. z powodu obrządku ciałopalenia. W grobach dorosłych mężczyzn bardzo często odnajdywane są elementy uzbrojenia - miecze, groty włóczni, żelazne elementy tarczy, ostrogi. Wskazuje to na sposób organizacji społecznej ludności kultury przeworskiej, w której wolny, dorosły mężczyzna był zazwyczaj wojownikiem. O wojowniczym charakterze plemion Lugiów / Wandalów wspominają również starożytne źródła rzymskie. Ponadto w grobach dorosłych mężczyzn odnajdywane są niekiedy żelazne narzędzia, takie jak: noże, nożyce, cęgi kowalskie, czy krzesiwa (które wraz z kamiennym krzesakiem stanowiły swego rodzaju starożytną zapalniczkę). W grobach męskich występują również pojedyncze metalowe ozdoby lub elementy stroju, takie jak zapinka (rodzaj ozdobnej agrafy do spinania szat), sprzączka do pasa lub metalowe zakończenie jego rzemienia. Ozdoby produkowane przez ludność kultury przeworskiej w pierwszych wiekach naszej ery nierzadko wzorowane były na przedmiotach pochodzących z Cesarstwa Rzymskiego. Świadczy to o intensywnych kontaktach miejscowych społeczności z Rzymianami. Groby kobiece manifestują się obecnością wielu ozdób, w tym co najmniej dwóch zapinek, a niekiedy także metalowych elementów pasa lub bransolet. Ponadto w grobach kobiecych często odkrywane są narzędzia związane z przędzeniem nici i szyciem - np. gliniane przęśliki (rodzaj krążkowatego obciążnika dla wrzeciona), żelazne igły oraz szydła. Występujące w niektórych grobach kobiecych metalowe okucia szkatułek wraz z kluczami mogą świadczyć, że pochowano w nich mężatkę. Szkatułka zamykana na klucz jako atrybut „pani domu” funkcjonował w kulturze ówczesnego Cesarstwa Rzymskiego, a jego obecność na obszarze kultury przeworskiej jest kolejnym świadectwem kontaktów jej ludności z Rzymianami. Groby dzieci były najczęściej ubogo wyposażane. Nierzadko w ich wnętrzu odkrywamy tylko pojedynczy kubek, w którym znajdowały się spalone kości. Rzadziej spotykane są pochówki dziecięce, których wyposażenie wskazuje na płeć pochowanego (np. elementy uzbrojenia). Można przypuszczać, że takie dary w grobach dziecięcych pełniły tylko funkcję symboliczną i że pochowano w nich dzieci elit ówczesnych społeczności.
     Duże znaczenie cmentarzyska odkrytego w Gołębiewie wynika z dwóch przyczyn. Mianowicie jest to jedno z najdalej na północ wysuniętych stanowisk kultury przeworskiej, której ludność zamieszkiwała na przełomie er ziemie dzisiejszej południowej i środkowej Polski. Na podstawie tego i innych cmentarzysk z okolic Nidzicy (m.in. w Niedanowie i Gródkach) archeolodzy wyróżnili tu tzw. grupę nidzicką kultury przeworskiej. Jej odmienność od pozostałych obszarów wyrażała się m.in. obecnością na cmentarzyskach różnego rodzaju konstrukcji kamiennych, m.in. kręgów z ustawionych kamieni oraz tzw. bruków przykrywających jamy grobowe. Ponadto cmentarzysko w Gołębiewie wydaje się być najstarszym, a przy tym największym cmentarzyskiem kultury omawianej kultury z okolic Nidzicy. Najwcześniejsze groby z omawianej nekropoli mogą być datowane na połowę II w. p.n.e. Rozległy obszar cmentarzyska wskazuje, że użytkowała je liczna społeczność.
     Co jednak skłoniło tę ludność do przybycia w rejon dzisiejszej Nidzicy? Na podstawie takich znalezisk, jak sprowadzane z południa Europy ozdoby, które odkryto m.in. w Gołębiewie, można przypuszczać, że był to intratny handel bursztynem. Omawiany obszar już w starożytności stanowił bowiem wrota na Mazury i dalej ku wybrzeżom Bałtyku, gdzie pozyskiwano bursztyn, który następnie sprzedawano m.in. rzymskim kupcom. Potwierdzenie tej hipotezy mogą przynieść planowane dalsze badania na cmentarzysku w Gołębiewie w kolejnych latach. 

2.2. Historia.

Opracowano na podstawie:
"Warmia i Mazury: przewodnik po Regionie"; Panasik K.; "Press Foto", 2001.